+Plus

Εικόνα και Οικονομία εναντίον της ατομικής Ελευθερίας

Από τον άνθρωπο-παραγωγό στον άνθρωπο-μηχανή

Γράφει ο Χρήστος Οικονόμου

Σε μια εμπνευσμένη συμβολική γραφή του πριν μερικά χρόνια ο Ευγένιος Αρανίτσης περιέγραψε πως η αντικατάσταση του πόσιμου νερού με τα ποτά τύπου Cola στον σημερινό κόσμο, εικονογραφεί τη μετάβαση από τον ζώντα άνθρωπο της δημιουργικής διαύγειας, στον σκοτεινό και ρυπαντή άνθρωπο καταναλωτή-μηχανή, που καλύπτει τις έμβιες ανάγκες του με πόσιμο υλικό, του οποίου η όψη θυμίζει τα αναγκαία για την λειτουργία των κινητήρων ορυκτέλαια.

Φυσικά, πολύ νωρίτερα, ο Άλβιν Τόφλερ, στο «Τρίτο Κύμα», περιέγραψε ολόκληρη την ιστορία του κόσμου των πολιτισμένων ανθρώπων, κατατάσσοντάς την σε 3 περιόδους: την αγροτική επανάσταση, τη βιομηχανική επανάσταση και την επανάσταση της εποχής της πληροφορίας.

Κι ακόμη, η επιδρομή της τηλεόρασης στην ανθρώπινη πραγματικότητα, έφερε το άλμα του «πολιτισμού της επικοινωνίας» από την εποχή της γραφής στην εποχή της εικόνας. Σε μια παραλληλική θεώρηση με τις 3 περιόδους του Τόφλερ, η επικοινωνία μεταξύ νοημόνων όντων, ξεκίνησε με το 1ο κύμα του προφορικού Λόγου, εξελίχτηκε με το 2ο κύμα του γραπτού Λόγου και η επέλευση (κυρίως διά της τηλεόρασης) του 3ου κύματος είναι η σχεδόν νομοτελειακά επικαθοριζόμενη αλληλουχία των πραγμάτων, με την εμφάνιση του εικονικού Λόγου.

(Απλώς για τη διευκόλυνση παρακολούθησης των εδώ γραφομένων, να διευκρινίσω ότι παρ’ όλο που η γραφή εμφανίζεται πριν από χιλιάδες χρόνια, η γενική πρόσβαση των ανθρώπων σ’ αυτήν έρχεται πολύ αργότερα, με την εφεύρεση της τυπογραφίας. Δηλαδή, ως μαζική πολιτισμική συνέπεια, έχει διάρκεια ζωής μερικών μόνον εκατονταετηρίδων. Οι χρόνοι περίπου συμπίπτουν τελικά με τη σειρά «αγροτική επανάσταση-βιομηχανική επανάσταση-επανάσταση της εποχής της πληροφορίας»…)

Όλ’ αυτά, λοιπόν, δεν είναι καινούρια! Ωστόσο, αν παρατηρήσει κανένας το κοινωνικό υπόστρωμα των αλλαγών που συνεπάγονται οι μεταβολές βάθους στον  ανθρώπινο πολιτισμό, θα διαπιστώσει ότι η σημερινή κρίση του καπιταλισμού, έχει πλήξει περισσότερο παρά ποτέ και καίρια την ποιότητα -ίσως, μάλιστα, και την ποσότητα- της επικοινωνίας μεταξύ μας.

Η μεγάλη διαφορά μεταξύ της παλιάς μετάβασης από τον κόσμο των συνομιλούντων ανθρώπων στον κόσμο του γραπτού Λόγου, σε σύγκριση με την μεταπήδηση από τη γραφή στον εικονικό Λόγο, νομίζω είναι ότι στην πρώτη περίπτωση η νέα εξέλιξη ήρθε στο πλευρό της παλαιότερης και χωρίς να την εξοστρακίσει να συμβάλλει στην εμβάθυνση των ανθρώπινων σχέσεων. Αντίθετα, η εικόνα επέλαυνε με διάθεση εξοστρακισμού της γραφής, σχεδόν επιδιώκοντας να την καταστήσει αχρείαστη.

Οι άγριες διαθέσεις της εικόνας εναντίον των άλλων εκφραστικών μέσων επικοινωνίας μεταξύ πολιτισμένων ανθρώπων, βεβαίως, δεν εμφανίστηκαν σήμερα με την τελευταία καπιταλιστική κρίση. Ήδη, αμέσως μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με την ανθρωπότητα βυθιζόμενη στον διπολισμό, η εικόνα διά της τηλεόρασης στρατεύεται για να εκπέμψει μαζική πολιτική πειθώ στους ανθρώπους, καθιστώντας τους καταναλωτές, αντί για πολίτες. Ας μην ξεχνάμε ότι η ολοσχερής ήττα του στρατοπέδου του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού» σε σημαντικό βαθμό κρίθηκε από το αποτύπωμα της υπεροχής του καλοντυμένου και περιστοιχιζόμενου από τεχνολογικές ανέσεις δυτικού πολίτη-καταναλωτή, συγκρινόμενου με τον αντίπαλό του, που διαβιεί στον αντίπαλο και γκριζαρισμένο άλλο πόλο του τότε κόσμου.

Όλ’ εκείνα, με την τηλεόραση σε πρώτο ρόλο, έκαναν τις προπαγανδιστικές εικόνες του γκεμπελισμού, που είχαν προηγηθεί λίγα έτη νωρίτερα, να μοιάζουν «φτωχός συγγενής» του ολόφωτου κόσμου της δυτικής «αλήθειας».

Για να επιστρέψω, όμως, στην «επιτάχυνση προς το κακό» που επέφερε η σημερινή καπιταλιστική κρίση, θα πρέπει να αναφέρω ότι η αφετηρία αυτής της καθοδικής για τον ανθρώπινο πολιτισμό διαδρομής εγκαινιάστηκε περίπου στις αρχές της δεκαετίας του 1990, με την οριστική ήττα του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και την τελική επικράτηση του νεο-φιλευθερισμού, ως εναπομένουσας προμετωπίδας-κατάλοιπου των καπιταλιστικών προταγμάτων.

Ο μετασχηματισμός του ανθρώπου, από νοήμονα πολίτη, ως δρώσας μονάδας της κοινωνίας επικοινωνούντων προσώπων, σε άτομο βυθιζόμενο εν τη ρύμη του χρόνου στη μοίρα της μοναξιάς των μηχανών (και με μόνη ψυχαγωγία και θεμελιώδες όχημα Πολιτισμού την τηλεόραση, όπου απλώς θα επαναβεβαιώνεται η θέση του ως «κινητήρα της οικονομίας», καταναλωτή ή παραγωγικού γραναζιού της), είναι η συνέπεια του σκληρού πυρήνα της σημερινής κρίσης.

Μέσα σ’ αυτά τα χρόνια, με την επικυριαρχία της οικονομίας ως μόνης αναγνωριζόμενης κεντρικής συμβολής του ανθρώπινου στοιχείου στη γραφή της Ιστορίας, η ανθρώπινη εργασία από την αξιολόγησή της με όρους αποτίμησης σε παραγωγιμότητα, μετέπεσε σε παραγωγικότητα. Μ’ άλλα λόγια, προτιμητέα μοίρα των ανθρώπων, ως εργαζομένων, δεν είναι το τί θα μπορούσαν να παράγουν, αλλά το το τι παρήγαγαν. Πόσο και τί θα παράγεται από την ανθρώπινη εργασία, σε εξατομικευμένη σχεδόν βάση, σχεδιάζεται από ένα κέντρο που επιβάλλει και τους στόχους που πρέπει να «πιαστούν». Προφανέστατα, πρόκειται για ένα πανίσχυρο κέντρο ενάσκησης εξουσίας, επί των ανθρώπων! Και στο βωμό της επιβολής του δεν διστάζει  να θυσιάσει και την εφευρετικότητα που θα μπορούσε να ξεπηδήσει από την ανθρώπινη παραγωγιμότητα, προς όφελος των κοινωνιών και ακόμη και της ίδιας της οικονομίας. Ο ελεγχόμενος και υπό διευθυντική επιβολή άνθρωπος της εργασίας, προτιμάται αντί του ανθρώπου που εγκυμονεί διαρκώς νέες λύσεις στα προβλήματα της εξέλιξης, απλούστατα διότι έτσι εξυπηρετούνται τα συμφέροντα της σύγχρονης κυρίαρχης τάξης.

Και κάπως έτσι, η αγροτική επανάσταση του 1ου κύματος του Άλβιν Τόφλερ, που δημιούργησε ο άνθρωπος-επιβιωτής, οδήγησε στον άνθρωπο-παραγωγό της βιομηχανικής επανάστασης του 2ου κύματος και μεταπίπτει στον άνθρωπο-μηχανή του 3ου σημερινού κύματος.

Σε μια τυπική επανάληψη του τρόπου με τον οποίο οι κοινωνίες των ανθρώπων αντέδρασαν διά του λουδιτισμού  στην επέλευση των μηχανών στην αρχή της βιομηχανικής επανάστασης, σήμερα οι χάκερς αντιδρούν στην επιδρομή των υπολογιστών.

Ίσως έτσι εξηγείται και γιατί η τηλεόραση ποτέ δεν υπήρξε «μεγάλη ευκαιρία», για την πληροφόρηση των πολιτών και τη Δημοκρατία καθώς και για τον Πολιτισμό των ανθρώπων. Νομίζω πως ο εξ αρχής έλεγχός της από την άρχουσα τάξη, δεν άφηνε περιθώρια για κάτι διαφορετικό από τον ρόλο της, ως μηχανισμού ενσωμάτωσης και ένταξης στο ισχύον σύστημα. Ποτέ δεν είχε άλλες προθέσεις!…

(Υγ.: Το σημερινό κείμενο, με την ευκαιρία της Πρωτομαγιάς, αφιερώνεται σε φίλο μου που του αρέσει να αντιπαρατίθεται στις απόψεις μου (κατά τεκμήριο υποκείμενες στην αγωνία για το μέλλον της πολιτικής αριστεράς), με τη γενίκευση ότι θεωρητικολογώ. Το κάνει, προφανώς ελλείψει άλλου σοβαρού τεκμηριωτικού λόγου, δυστυχώς υπό το μοναδικής «ρηχότητας» κίνητρο να υποστηρίξει …τον Κυριάκο Μητσοτάκη και τη σημερινή ελληνική δεξιά, που μοιάζει περισσότερο ανιστόρητη παρά ποτέ. Εύχομαι και ελπίζω να βοηθηθεί να κατανοήσει ότι πολιτικός λόγος χωρίς θεωρητικές αναφορές και προσβάσεις σε ιδέες και αρχές με επίκεντρο τον άνθρωπο και τις τύχες του, δεν είναι άλλο από η επιβεβαίωση  του «ελλειπτικού ανθρώπου», που μας επιδικάζει η κρατούσα τάξη και το ισχύον υπό την έλεγχό της σύστημα του εικονικού Λόγου)

(Το παρόν κείμενο δημοσιεύεται και στο blog του γράφοντος www.molyvi.com και συγκεκριμένα στο link…)