+Plus

Τι σημαίνει «ελευθερία» στην εποχή μας

Γράφει ο Χρήστος Οικονόμου

Όποτε γίνεται αναφορά στη λέξη «ελευθερία», το μυαλό μας προσφεύγει στο «βαρύ» νοηματικό φορτίο της πλήρους χειραφέτησης του ανθρώπου, ως του μόνου νοήμονος όντος σε τούτη την ταπεινή άκρη του σύμπαντος. Μ’ άλλα λόγια, η έννοια είναι χρονικά αναγόμενη πίσω, ως την πρώτη παρουσία του όντος που διαρρυγνύει κάποια στιγμή την σχέση του αποκλειστικά με τις έμβιες ανάγκες και λειτουργίες του και διεκδικεί να διαχειρίζεται εκείνο εξ ιδίων τις νοητικές δυνατότητές του, από τη στιγμή φυσικά που διαπίστωσε την ύπαρξη τέτοιων και εντεύθεν. Άλλωστε, αυτή ακριβώς η συνειδητοποίηση της δυνατότητας να συλλογάται ο άνθρωπος είναι και το σύμβολο ποιοτικής διαφοροποίησής του από τους άλλους έμβιους οργανισμούς. Υπ’ αυτήν την οπτική, η «ελευθερία» είναι έννοια που περίπου συμπίπτει με την αρχή της Ιστορίας και εν πάση περιπτώσει η παρουσία της είναι προϋπόθεση για την έναρξη συγγραφής της.

Η μεταπήδηση από τη ζώωδη στην ανθρώπινη υπόσταση μας, είναι ασαφές πότε και πως προέκυψε, αλλά κοιτάζοντας σε παμπάλαιες διηγήσεις -για παράδειγμα στην ελληνική μυθολογία- διακρίνουμε μιας σαφέστερη διαχωριστική γραμμή μεταξύ της καταγραφής πραγματικών γεγονότων και της περιγραφής του πώς αντιλαβάνεται ο αφηγητής τα συμβαίνοντα. Μ’ άλλα λόγια, από την ελληνική μυθολογία και μετά (και όχι μόνον εκεί, πάντως σε λίγες περιπτώσεις), όσα μας παραδίδονται ως περιστατικά παλιότερα που μόνον η σκιά τους έχει μείνει για να μεταφερθεί στις επόμενες γενιές, μπορούμε λες εμείς σήμερα τόσους αιώνες μετά να καταλαβαίνουμε πότε η περιγραφή έπαψε να είναι είναι «ποίηση» (δηλαδή έργο ανθρώπου) και μετετράπη σε μεταφορά στγμιοτύπων, χωρίς άλλες σκοπιμότητες. (…Σκοπιμότητες, ίσως, μιας εξουσίας, πολιτειακής ή θρησκευτικής, με σκοπό να εκτρέψει πιθανόν το αιτουμένο της χειραφέτησης για κάθε άνθρωπο, σε σύστημα πεποιθήσεων που απλά παρατείνει την υποδούλωσή του).

Η άχαρη συζήτηση, που εξακολουθεί και στις μέρες μας, σχετικά με το εάν η απόκτηση της ικανότητας του συλλογισμού υπήρξε λάφυρο που κέρδισε μόνος του ο ίδιος ο άνθρωπος αναμετρώμενος με την μάχη για επιβίωση (δηλαδή ως προϊόν έργου αποκλειστικά και μόνο δικού του), ή του χαρίστηκε το μοναδικό προνόμιο από μια ανώτερη δύναμη (δηλαδή ως φιλεύσπλαχνη προσφορά θεϊκή), μοιάζει να μην έχει πια και πολύ νόημα. Και τούτο, διότι, αποδίδοντας την επέλευση της ανθρώπινης διανοητικής ικανότητας ακόμη και στη νομοτέλεια της δαρβινικής εξελικτικής εξήγησης, (δηλαδή στην επιστημολογική ερμηνεία), στις μέρες μας  είναι σαν να υιοθετούμε και εδώ ένα εξουσιαστικό τέχνασμα για να νανουρίσουμε τη φυσική (;) ανθρώπινη ροπή προς την ελευθερία και τη χειραφέτηση.

Φυσικά δεν φταίει γι’ αυτή τη στρεβλή ματιά στον δαρβινισμό η επιστήμη, αλλά οι μηχανισμοί και οι εξουσιαστικοί θεσμοί συλλογικής οργάνωσης της κοινωνίας των νοημόνων όντων, των ανθρώπων, που την μεταχειρίζονται ως νέα ευκαιρία για καταπίεση.

Και στο σημείο αυτό είναι, νομίζω, η κατάλληλη στιγμή να υπογραμμιστεί ακριβώς ότι ο συλλογισμός είναι ανθρώπινη ιδιότητα, η οποία ασκείται και είναι νοητή μόνον εφ’ όσον λαμβάνει χώρα ως δραστηριότητα της ομάδας, όπως δηλώνει και η καθόλου τυχαία σ’ όλες τις περιπτώσεις ετυμολογία του πράγματος. Και το ίδιο συμβαίνει και με τoν όρο δια-νόηση. Συν+λόγος ή διά+νους, περιγράφουν το περιεχόμενο της ελευθερίας , αποκλειστικά και μόνον ως έργο όλων μας, σε ό,τι αφορά τις συνέπειες του. Κι έτσι και η «ελευθερία» -για να επιστρέψουμε στο θέμα μας- μόνο συλλογικά κατακτάται και καθόλου ως ατομικό επίτευγμα. Η αμείλικτη ετυμολογία και εδώ μας ορίζει καίρια τις έννοιες, με την αντίστιξη της έννοιας του «ιδιώτη». Που δεν είναι στοιχείο μέτρησης του βαθμού ευφυΐας (κάτι σαν ένα παλιότερο IQ test), αλλά κρίση του βαθμού συμμετοχής στις συλλογικές λειτουργίες και εξ αυτού κριτήριο αξιολόγησης της ωριμότητας και της ποιότητας του σκέπτεσθαι.

Κατόπιν όλων όσων είπαμε ως εδώ, μπορούμε, λοιπόν, πια να ισχυριστούμε ότι στις σημερινές συνθήκες, η «ελευθερία» μοιάζει να έχει παγιδευτεί και χάσει την αρχική δυναμική αλλά και το σημασιολογικό βάθος της, στην επιζήτηση της διεστραμμένης εξατομικευμένης διεκδίκησής της. Από διεκδίκηση του δικαιώματος ανεπηρέαστης επιλογής μέσων προαγωγής της χειραφέτησης σε όλα τα επίπεδα, κατατείνει σε παγίδευση εξάντλησης σε διεκδίκηση ελευθεριών «δεύτερης ταχύτητας». Για παράδειγμα, «μεταμφιέζεται» σε νοούμενο κίνητρο απελευθέρωσης για έναν σύγχρονο άνθρωπο, η όσο το δυνατόν πιο πειθήνια ανταπόκριση στο καταναλωτικό μοντέλο που κυριαρχεί. Χωρίς σκέψεις «επόμενου επιπέδου», όπως για παράδειγμα η διαπίστωση του σε ποιόν βαθμό αυτό το μοντέλο είναι δοτό και απόρροια μιας σχεδιασμένης μαζικής υποβολής μηχανισμών άσκησης εξουσίας, οι οποίες απλώς την αναπαραγωγή των προνομίων τους και στις επόμενες γενιές προσπαθούν να επιβάλλουν.

Ένα παράδειγμα: Ο αγώνας σύγχρονων πολιτών να υπερασπιστούν χαμηλότατες ποιότητες ραδιοτηλεοπτικών προγραμμάτων, υπό το πρόσχημα ότι ελευθέρως επέλεξαν το χειρότερο διαθέσιμο προσφερόμενο προϊόν, επειδή δήθεν αν προτιμούσαν την καλύτερη ποιότητα των δημοσίων ραδιοτηλεοράσεων καναλιών, αυτό θα σήμαινε περιορισμό της ελευθερίας τους. Περί «πλάνης ελευθερίας» επομένως ο αγώνας εν προκειμένω.

Είτε σε αναφορά με την επιζήτηση κάλυψης πρακτικών αναγκών του είτε ως διανοητική πρόσληψη, η ελευθερία του ανθρώπου, δεν μπορεί να είναι νοητή ως στοιχείο που αντιστρατεύεται τη χειραφέτηση του ανθρώπου, προς την κατεύθυνση περαιτέρω προαγωγής της ελευθερίας βουλήσεώς του και μάλιστα σε θετική και βελτιωτική εξέλιξη των πραγμάτων.

Αυτό είναι το ζητούμενο για τις επόμενες γενιές. Κάπως έτσι και η ελευθερία θα ανακτήσει τη γοητεία της ως ιδέα κινητήρια για σκοπούς μεγάλους.