Ο Τσίπρας, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. και ο Σαμίρ Αμίν

Γράφει ο Χρήστος Οικονόμου

Δύο πολιτικοί παράγοντες σ’ αυτή τη χώρα, εξέδωσαν ανακοινώσεις έκφρασης λύπης για την απώλεια του Σαμίρ Αμίν.

Ο πρωθυπουργός, Αλέξης Τσίπρας, και το ΠΑ.ΣΟ.Κ.. Και οι δύο αναρμοδίως!

1. Θεωρώ απρεπή τη σχετική αναφορά Τσίπρα: «Ο Samir Amin, κορυφαίος οικονομολόγος και θεωρητικός του μαρξισμού, είδε από νωρίς την ανάγκη ριζοσπαστικοποίησης του συνόλου της αριστεράς προκειμένου να αντιμετωπίσει τον καταστροφικό, για το περιβάλλον και τους ανθρώπους, καπιταλισμό της εποχής μας. Οι αναλύσεις του είναι τροφή σκέψης και έμπνευση δράσης για όλους τους αριστερούς και τις αριστερές. Τον αποχαιρετούμε με σεβασμό».

2. Θεωρώ αστεία, προσχηματική και πολιτικά αναντίστοιχη της ανάρτησής της σε site του ΠΑ.ΣΟ.Κ. -έστω των υπολειμμάτων του- την ανακοίνωση του Γραφείου Τύπου του Κινήματος: «Ο Σαμίρ Αμίν υπήρξε από τους μεγαλύτερους στοχαστές οικονομολόγους της σύγχρονης εποχής. Οι θεωρίες του περί άνισης ανάπτυξης και μητρόπολης-περιφέρειας ενέπνευσαν πολλούς προοδευτικούς διανοητές. Αντίο».

Και οι δύο ανακοινώσεις αναφέρονται στα έργο του Αμίν. Και οι δυο ανακοινώσεις αστοχούν.

Ας δούμε πόθεν η αναρμοδιότητα και οι αστοχίες:

– Ο κ. Τσίπρας, που όσα είπε για τον μεγάλο διανοητή των οικονομικών αναρτήθηκαν στον προσωπικό λογαριασμό του στο twitter, υποθέτω πως επέλεξε αυτό το μέσο κοινολόγησης για να αντιδιαστείλει την προσωπική ματιά στα θέμα από τη θεσμική που φέρει ως πρωθυπουργός (δεδομένου ότι υπό τη θεσμική ιδιότητα διατηρεί άλλον λογαριασμό στο twitter). Τυπικά λοιπόν σωστός ο κ. Τσίπρας, …επί της πολιτικής ουσίας, όμως, απρεπής.

Και τούτο, διότι ως πολιτικός της γενιάς μετά τη λαμπρή περίοδο διακυβέρνησης του ΠΑ.ΣΟ.Κ. 1981-1989, μάλλον αγνοεί ότι ο μακαρίτης Σαμίρ Αμίν υπήρξε επίλεκτος ιδεολογικοπολιτικός αντίπαλος του πολιτικού προγόνου του ΣΥ.ΡΙΖ.Α., του ΚΚΕ εσ.. «Ρεβιζιονιστή» και «αναθεωρητή» τον ανέβαζαν και τον κατέβαζαν οι «εσωτερικάκηδες» και οι «ρηγάδες» τον εκλιπόντα. Με επίκεντρο την κριτική που ασκούσαν στο έργο και τις απόψεις του, σχετικά με τον ρόλο της πάλης των τάξεων, που κατά την παραδοσιακή αριστερά μόνον ανά χώρα έχει αναλυτικό παραγωγικό σημαινόμενο, ενώ σε επίπεδο παγκόσμιων εξελίξεων όλα εξαντλούνται στη μαρξιστική-λενινιστική αντίληψη περί του προλεταριακού διεθνισμού. Μ’ άλλα λόγια, η εργατική τάξη και οι σύμμαχοί της σε κάθε χώρα του καπιταλισμού είναι αποκλειστικοί φορείς της επανάστασης για την ανατροπή του καπιταλισμού και οι σύντροφοί τους στις άλλες χώρες μόνο δευτερεύοντα ρόλο αλληλεγγύης μπορούν να έχουν.

Παρ’ ό,τι οι αρχές της δεκαετίας του ‘80 είναι εποχή που δύσκολα μπορεί να μεταφερθεί σε διαδικτυακές αναφορές, αλίευσα 2 τέτοιες περιπτώσεις. Και οι δύο είναι από δομικές αντιπαραθέσεις του -ως το καλοκαίρι του 2015- θεωρητικού του ΣΥ.ΡΙΖ.Α., Γιάννη Μηλιού, στη νεομαρξιστική σχολή, στην οποία ο κ. Μηλιός συμπεριλαμβάνει και τον Σαμίρ Αμίν. (1. Ο ιμπεριαλισμός και οι θεωρίες μητρόπολης- περιφέρειας, μέρος πρώτο: http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=59, και 2. Το ίδιο, μέρος δεύτερο:  http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=68).

Από τα κείμενα αυτά αναδύεται η αναλυτική ρηχότητα και η δογματική αδυναμία να κατανοηθεί η προσπάθεια θεωρητικών της παραδοσιακής αριστεράς να ξεπεράσουν την από τότε ήδη ιστορικά ατελέσφορη χρήση της περιοριστικής αναλυτικής εξάντλησης του μαρξισμού, στο αποστεωμένο σχήμα του μαρξισμού-λενινισμού, που μόνο στη Σοβιετική Ένωση δοκιμάστηκε -και απέτυχε και εκεί.

Η αντιπαράθεση τύπου Μηλιού στον Σαμίρ Αμίν πάσχει ακριβώς στη σημείο στο οποίο η νεο-μαρξιστική σχολή σκέψης (όπως με προφανή υποτιμητική διάθεση την ονόμαζαν οι παλαιο-αριστεροί) επιχειρεί την απεμπλοκή της από τη θέση αρχής περί εθνικού και ανά χώρα και μόνο τελεσφόρου ισχυρισμού της θέσης του Μαρξ περί κατανομής των κοινωνιών σε τάξεις, οι οποίες μεταξύ τους επικοινωνούν, συναλλάσσονται και τελικά αναποφεύκτως και νομοτελειακά συγκρούονται, ως θεμελιώδεις κινητήριες δυνάμεις της ιστορικής εξέλιξης. Οι δραπετεύσεις του Αμίν και των άλλων θεωρητικών που είναι κοντά στις απόψεις του από το σταλινικό δόγμα, προσέφεραν τον μεγάλο καρπό της έννοιας της «παγκοσμιοποίησης» ως πλαισίου αναγωγής του διεθνούς καπιταλισμού, όπου η πάλη των τάξεων προσλαμβάνει πολύ ευρύτερες διαστάσεις, από την ως τότε ασφυκτική παραδοχή τους αποκλειστικά και μόνο ως το «επαναστατικό manual» για κάθε χώρα ξεχωριστά, αν και το ίδιο και απαράλλαχτο για όλες. (Αν και σκοπός τούτης της ανάλυσης δεν είναι η εμβάθυνση στη νεο-μαρξιστική σκέψη, αξίζει να σημειωθεί ότι πρόκειται για εξαιρετικά προχωρημένη για την εποχή της προσέγγιση, αφού τότε σε πολιτικό επίπεδο -που πάντα προηγείται της οικονομικής ανάλυσης- μόνο ψήγματα προσληπτικής κατανόησης της «παγκοσμιοποίησης» απαντώνται στους πολιτικούς αναλυτές, π.χ. στο Κονδύλη που μιλά για «πλανητική πολιτική»).

Ο Μηλιός και οι μαρξιστές-λενινιστές προφανώς αδυνατούν να ακολουθήσουν τη νεο-μαρξιστική σκέψη, γι’ αυτό και επικεντρώνονται στην αποδόμηση ισχύος της θεωρίας μητρόπολης-περιφέρειας, ενώ βασική συνιστώσα των απόψεων Αμίν (όπως και μερικών άλλων, όπως ο Αργύρης Εμμανουήλ) είναι η κατανομή του πλεονάσματος σε παγκόσμια κλίμακα. Ο Αμίν δεν υπήρξε βασικός εισηγητής της θεωρίας μητρόπολη-περιφέρεια, αν και την αποδέχτηκε ως πλαίσιο αναζήτησης των απόψεών του. Αντίθετα, η θεωρία μητρόπολη-περιφέρεια (ως απόρροια της ανάλυσης του εξαρτησιακού στοιχείου για μια χώρα) αποδίδεται κυρίως στον Andre Gunder Frank, μαθητή του Milton Friedman, στον οποίο αντιπαρατέθηκε αρχικά σκληρά, αλλά τελικά εγκαταλείπει την πρόσδεσή του στη μαρξιστική ιδεολογία, ως μεθόδου ανάλυσης των κοινωνικών δεδομένων. Και για τη «στροφή» του αυτή ο Frank αργότερα δικαιώνεται από το ίδρυμα του γερμανικού SPD, Friedrich Ebert  Stiftung, ως δεξιάς πτέρυγας της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας.

Ο Σαμίρ Αμίν, αντίθετα, αναζητεί το αποτέλεσμα συσσώρευσης του πλεονάσματος, και καταλήγει στη θέση περί «άνισης συσσώρευσης» μεταξύ μητρόπολης και περιφέρειας, ενώ ο Αργύρης Εμμανουήλ, επιλέγει την «άνιση ανταλλαγή».

Η ταύτιση του Μηλιού με τη στάση ακόμη και του «δογματικού» Κ.Κ.Ε., στο ίδιο θέμα, υπό την καταγγελία εδώ ως «οππορτουνιστικής» της νεο-μαρξιστικής σκέψης, μπορεί να διασταυρωθεί  ανατρέχοντας σ’ ένα κείμενο του μακαρίτη Κώστα Κάππου στον Ριζοσπάστη στις 29 Σεπτεμβρίου 1998:  (https://www.rizospastis.gr/story.do?id=3741835).

Καταλήγοντας, και για να γίνει κατανοητή η πολιτική ατζέντα της λαμπρής περιόδου διακυβέρνησης του ΠΑ.ΣΟ.Κ. 1981-1989, αυτό που περισσότερο σχετίζεται με τον Σαμίρ Αμίν και τη σχέση του με την Ελλάδα και τον Ανδρέα Παπανδρέου, είναι η συνόψιση στη θεωρία Βορρά-Νότου, που πέτυχε να προσφέρει πειστικές εξηγήσεις ακόμη και στο πλαίσιο της τότε ΕΟΚ των αρχών της δεκαετίας του ’80, και όχι στη θεωρία μητρόπολη-περιφέρεια (η οποία, φυσικά, επίσης υπήρξε στοιχείο του ιδεολογικοπολιτικού οπλοστασίου του τότε ΠΑ.ΣΟ.Κ.). Η αποδοχή από την ίδια την τότε ΕΟΚ της διαπίστωσης περί άνισης συσσώρευσης πλεονασμάτων υπέρ του ευρωπαϊκού Βορρά και σε βάρος του ευρωπαϊκού Νότου (είτε το αναγνώρισε ποτέ ανοιχτά, είτε όχι, η τότε ΕΟΚ), ήταν άλλωστε και η τεκμηριωτική βάση για την άμεση μεταφορά πόρων από το βορρά προς τον νότο, μέσω των Μεσογειακών Ολοκληρωμένων Προγραμμάτων (ΜΟΠ), που εισηγήθηκε ο Ανδρέας Παπανδρέου και αποδέχτηκαν οι ευρωπαίοι σοσιαλιστές.

Το ίδιο ισχύει κατά βάση και σήμερα στην ΕΕ, ανεξάρτητα από τη «λαίλαπα Σόιμπλε» στις διαδικασίες ανακατανομής πλεονασμάτων από τις πλούσιες προς τις φτωχές χώρες. Επ’ αυτού άλλωστε εξαντλείται σήμερα η λίαν επιτιμητική κριτική που δέχεται πια πανταχόθεν το Βερολίνο του «υπερπλεονάσματος»…

Πού, λοιπόν, είδε ο κ. Τσίπρας ότι ο Σαμίρ Αμίν, «…είδε από νωρίς την ανάγκη ριζοσπαστικοποίησης του συνόλου της αριστεράς»; Αντίθετα, εκείνη  η ιδεολογική αναμέτρηση μεταξύ ΠΑ.ΣΟ.Κ. και παραδοσιακής αριστεράς υπήρξε στην Ελλάδα καταλυτικής σημασίας για την απελευθέρωση και ριζοσπαστικοποίηση μαζών από το ιδελογικοπολιτικό αδιέξοδο που ως τότε προσέφερε η μαρξιστική-λενινιστική ματιά στις τρέχουσες πολιτικές εξελίξεις.

Κρείττον σιγάν, κύριε πρωθυπουργέ. Το ΠΑ.ΣΟ.Κ υπήρξε δομικός ιδεολογικός αντίπαλος της παράταξης από την οποία προέρχεστε και μάλιστα με καθαρά αριστερό πολιτικό πρόσημο στην πολιτική του Κινήματος. Καταγγελλόταν τότε το ΠΑ.ΣΟ.Κ. ως αντεπαναστατική και αστική δύναμη. …αλλά ριζοσπαστικοποίηση και ενεργοποίηση κοινωνικών δυνάμεων σε προοδευτική κατεύθυνση πέτυχε το ΠΑ.ΣΟ.Κ., όταν οι πολιτικοί πρόγονοί σας εμάχοντο σκληρά εκείνες τις επιλογές.

– Ως προς το ΠΑ.ΣΟ.Κ.! Ανατρέχοντας στη ιστοσελίδα του, όπου και βρήκα την ανακοίνωση σχετικά με τον θάνατο του Σαμίρ Αμίν, βρέθηκα ενώπιον μιας πολιτικά απαράδεκτης σημερινής εμφάνισης πολιτικού χώρου -έστω με ιστορικές και μόνο αναφορές- με το βάρος ενός ΠΑ.ΣΟ.Κ.! Κι εδώ είναι η πρώτη αναρμοδιότητα των εκδοτών της ανακοίνωσης για τον Σαμίρ Αμίν.

Ξέρετε, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. ήταν κίνημα μαζικό και με εμβέλεια τεράστια, και δεν «χωράει»  σε μια ιστοσελίδα που μόνο ομιλίες της αρχηγού και ενός νεανία αρμοδίου περί τα του Τύπου αναρτά. Τώρα, στην ιστοσελίδα αυτή, βρίσκεις μόνον πληθώρα συγχαρητήριων τηλεγραφημάτων για διεθνείς επιτυχίες Ελλήνων αθλητών, κάτι ανοησίες ως δηλώσεις Χρηστίδη και κάνα-δυο αναφορές του Θεοχαρόπουλου. Μέσα σ’ αυτά και μια δηλωσούλα του Γραφείου Τύπου για τον θάνατο του Σαμίν Αμίν. Με λάθος αναφορές στο έργο του εκλιπόντος (όπως προσπάθησα να εξηγήσω πιο πάνω), αφού κι εδώ αναφορά στη μητρόπολη-περιφέρεια (αν και όχι μόνο σ’ αυτή).

Αυτό είναι το σημερινό αποτύπωμα της ιστορίας του Κινήματος; Είναι ικανοποιημένοι από αυτό το περιεχόμενο του site οι διαχειριστές της ιστοσελίδας; Ακόμη και ο γραμματέας του ΚΙΝΑΛ, που τόσο προβλήθηκε ως νέο πρόσωπο, δεν βρίσκεται πουθενά!

Σε τέτοιο πολιτικό πλαίσιο είναι αστεία και προσβλητική για εμένα η αναφορά στον Σαμίρ Αμίν με τέτοιο τρόπο.

Αν οι νεο-πασόκοι πιστεύουν ότι έτσι ανταποκρίνονται σ’ αυτό που παρέλαβαν και οφείλουν να σέβονται και να τιμούν, τότε δεν ξέρουν πού πάνε τα τέσσερα.

Αν, πάλι, δεν ξέρουν διαχειριστές ποιανού πολιτικού φορτίου τυγχάνουν, ή απλά δεν μπορούν από πολιτική δεξιά διαφοροποιητική παρέκκλιση  στην ιστορία της παράταξης να ανταποκριθούν, τιμιότερο είναι να το κλείσουν. Οι μεγάλες πολιτικές ταυτότητες είτε τιμώνται όπως τους αξίζει, είτε σιωπούν γιατί η μνήμη τους είναι τόσο βαριά, ώστε να μη χρειάζεται κάτι περισσότερο…

(Η παρούσα ανάλυση δημοσιεύεται και στο blog του γράφοντος www.molyvi.com)