Τι θέλουν οι Τούρκοι στην κυπριακή ΑΟΖ;

Γράφει ο Χρήστος Οικονόμου

Το ερώτημα που θέτει ο τίτλος της παρούσας ανάλυσης φαίνεται εξ αρχής μονοσήμαντα απαντημένο για τους περισσότερους αναγνώστες: Ζητούν μέρισμα από τα κοιτάσματα υδρογονανθράκων της περιοχής!

Φυσικά, η διεκδίκηση μεριδίου από την Τουρκία είναι η θρυαλλίδα των εξελίξεων που φαίνεται να κορυφώνονται με τις τελευταίες τουρκικές προκλήσεις στην κυπριακή ΑΟΖ. Ωστόσο, το θέμα είναι πολύ ευρύτερο και εκτείνεται στη γενική αναδιάρθρωση των γεωπολιτικών  συνθηκών που αναδιατάσσονται κατά μήκος της ευρω-αφρο-ασιατικής μεθορίου, αλλάζοντας συμφωνίες που από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου όρισαν το καθεστώς που ισχύει ως σήμερα στη μεσανατολική ζώνη, στην ξηρά και τη θάλασσα. Καθεστώς που στις μέρες μας αλλάζει λόγω σημαντικών μεταβολών στον διεθνή συσχετισμό δυνάμεων.

Αυτό θα προσπαθήσει να εκθέσει η σημερινή ανάλυση.

Θα ήταν αφελές να εικάσει κανένας ότι η παρουσία του τουρκικού γεωτρύπανου Fatih (Πορθητής) στην κυπριακή ΑΟΖ ως κίνηση ενέχει σκοπιμότητες που εξαντλούνται στο προφανές, δηλαδή να έχει λόγο η Τουρκία στα κοιτάσματα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Περισσότερα θα μπορούσαμε να συνάγουμε αν προσέξουμε ότι η Τουρκία σταματά και περιορίζει τη ζώνη των προκλητικών ενεργειών της μετά απειλών για γεωτρήσεις στα οικόπεδα 4 και 5 της κυπριακής ΑΟΖ. Κι αυτές οι απειλές για γεωτρήσεις είναι τελείως άλλου επιπέδου (νομικά και πρακτικά) από τις βόλτες του τουρκικού πλοίου  Barabros και σε άλλα οικόπεδα της κυπριακής ΑΟΖ, αφού πρόκειται για ερευνητικό σκάφος και γεωτρήσεις δεν μπορεί να κάνει.

Όμως, τί άραγε θα μπορούσε να ανακόπτει την επιθετικότητά της Τουρκίας, για να περιορίζει τις απειλές γεωτρήσεων μόνο στα οικόπεδα 4 και 5 της κυπριακής ΑΟΖ; (Επιθετικότητα, μάλιστα, η οποία συμβολικά ορίζεται και στο επίπεδο του ότι τα τουρκικά πλοία που έχουν αναλάβει τις κινήσεις της τουρκικής πλευράς στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, έχουν ονομαστεί Fatih (Πορθητής) και Barbaros (στη μνήμη του ελληνικής καταγωγής μουσουλμάνου πειρατή και αρχιναυάρχου του οθωμανικού στόλου, που τον 16ο αιώνα λεηλάτησε όλη τη Μεσόγειο). Ονόματα και τα δύο, που στην εποχή που όλοι μιλούν για την ανάγκη ειρηνικών συμβολισμών σε μια προσπάθεια ελέγχου της διεθνούς έντασης στην περιοχή, οδηγούν στην αδιάψευστη επιβεβαίωση ότι η Τουρκία διατηρεί διεκδικήσεις στη αναδιατασσόμενη όπως είπαμε ευρω-αφρο-ασιατική μεθόριο και είναι διατεθειμένη να τις επικαλεστεί, ακόμη κι αν δεν τις δικαιούται)

(Σημ.: Για να μη συγκρίνουμε ανόμοια πράγματα, επί τη ευκαιρία να πω ότι κάθε σχέση παραλληλισμού των διελεύσεων του ερευνητικoύ σκάφους Barbaros στην κυπριακή ΑΟΖ, δεν έχει καμιά σχέση, νομική ή πρακτική, με την περίπτωση εισβολής του επίσης ερευνητικού σκάφους Piri Reis -o Piri Reis, ήταν ένας ακόμη μουσουλμάνος πειρατής και αρχιναύαρχος του οθωμανικού στόλου κατά τον 16ο αιώνα- στην ελληνική υφαλοκρηπίδα το 1987. Εισβολή, η οποία προκάλεσε εντονότατη αντίδραση του Ανδρέα Παπανδρέου, με τα ελληνικά πολεμικά πλοία να περικυκλώνουν το Piri Reis και έναν ελληνο-τουρκικό-πόλεμο να φαίνεται αναπόφευκτος και, λίγο αργότερα, το τουρκικό ερευνητικό σκάφος να αποχωρεί. Οι διαφορές μεταξύ των σημερινών διελεύσεων του Barbaros στην κυπριακή ΑΟΖ με την εισβολή του Piri Reis στην ελληνική υφαλοκρηπίδα το 1987 είναι πολύ μεγάλες, για να επικαλούνται ορισμένοι στην Ελλάδα και την Κύπρο τα «παπανδρεϊκά ανακλαστικά, ως ορθή αντιμετώπιση της σημερινής τουρκικής προκλητικότητας στην κυπριακή ΑΟΖ με ανάλογο τρόπο των γεγονότων του 1987 στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Ποιές είναι οι διαφορές μεταξύ των δύο; Επί τροχάδην τις αναφέρω: α. Η Κύπρος ως θιγόμενο κράτος, δεν διαθέτει τη στρατιωτική και διπλωματική ισχύ της Ελλάδας, για να θεωρείται σώφρων επιλογή ότι τα πολεμικά πλοία της θα ανάγκαζαν την Τουρκία να υποχωρήσει. β. Αν η Ελλάδα τυχόν αναμιγνυόταν στρατιωτικά για να υποστηρίξει στην κυπριακή ΑΟΖ με το δικό της πολεμικό ναυτικό το όποιο υπάρχον κυπριακό, θα ενομιμοποιείτο να το κάνει μόνο προσφεύγοντας στις προβλέψεις των συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου, ως εγγυήτρια δύναμη. Επιλογή, που σήμερα δεν προκρίνεται από πλευρά του ελληνισμού, διότι αφ’ ενός μεν η επίκλησή της θα νομιμοποιούσε την ίδια επιχειρηματολογία που επικαλέστηκε η Τουρκία για την εισβολή του Αττίλα του 1074 στην Κύπρο, αφ’ ετέρου δε τέτοια επιχειρηματολογία από πλευράς ελληνισμού θα δυναμίτιζε την επιδίωξη Αθήνας και Λευκωσίας να καταργηθεί το καθεστώς εγγυήσεων των συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου, που σήμερα είναι κεντρικό στοιχείο της στρατηγικής της πλευράς μας για το Κυπριακό –περισσότερα για το σημείο αυτό παρακάτω σε άλλο σημείο της σημερινής ανάλυσης. γ. Το 1987 η Ελλάδα επιζητούσε προσφυγή στη Χάγη κατόπιν υπογραφής συνυποσχετικού για το θέμα της υφαλοκρηπίδας, δηλαδή δεχόταν ότι συνέτρεχε λόγους ερμηνευτικής εκκαθάρισης των προβλέψεων του διεθνούς δικαίου για την υφαλοκρηπίδα και δεν μπορούσε να επιτρέψει μονομερείς ερμηνείες του κατά τα τουρκικά συμφέροντα. Αντίθετα, σήμερα Αθήνα και Λευκωσία υποστηρίζουν ότι δεν χρειάζεται καμιά ερμηνευτική εκκαθάριση των προβλέψεων του διεθνούς δικαίου σχετικά με τις ΑΟΖ, όπως επιδιώκει η Τουρκία. δ. Η Ελλάδα το 1987 βρισκόταν σε πολύ δυσμενέστερο  σε βάρος της συσχετισμό διεθνών δυνάμεων -και έπρεπε από μόνη της να κάνει ό,τι μπορούσε για να αποκρούσει την τουρκική επιθετικότητα- σε σύγκριση με σήμερα, που είτε για λόγους δυτικών συμφερόντων στους υδρογονάνθρακες, είτε επειδή ανασχεδιάζεται η δυτική γεωπολιτική στάση στην περιοχή, είναι βάσιμη η προσδοκία ότι η Δύση -Η.Π.Α. και Ε.Ε.- θα σταθεί στο πλευρό της Κύπρου. Υπάρχουν κι άλλοι λόγοι, αλλά ας περιοριστούμε στα βασικά…)

Τα γεωτρητικό «φρενάρισμα», λοιπόν, της κατά τα άλλα ασυγκράτητης Τουρκίας μόνο στα οικόπεδα 4 και 5 της κυπριακής ΑΟΖ  (ιδίως υπό τη συνθήκη ότι η περίοδος της ηγεσίας Ερντογάν εισέρχεται στη φάση αμφισβήτησης της ως σήμερα πανίσχυρης ηγεμονίας της), οφείλεται σ’ έναν απολύτως σημαντικό λόγο: Η Άγκυρα δεν επιθυμεί να τα «δώσει όλα» για μια γεώτρηση και μάλιστα στα δύο συγκεκριμένα οικόπεδα, που σύμφωνα με τις ως τώρα έρευνες έχουν τις λιγότερες πιθανότητες εντός των ορίων τους να βρίσκονται σοβαρά κοιτάσματα υδρογονανθράκων σε οποιαδήποτε μορφή. Αντίθετα, έχει κάθε λόγο να επικεντρωθεί στα οικόπεδα 4 και 5 της κυπριακής ΑΟΖ, διότι πρόκειται ακριβώς για τη θαλάσσια περιοχή που διεκδικεί από την Ελλάδα και την Κύπρο, εάν ίσχυε η απολύτως αβάσιμη κατά το διεθνές δίκαιο άποψη της Τουρκίας ότι το νησιωτικό σύμπλεγμα της Μεγίστης (Καστελόριζο), δεν μπορεί να εισφέρει δικαιώματα ΑΟΖ στην Ελλάδα. Αν αυτή η ανερμάτιστη τουρκική θέση ίσχυε στην πραγματικότητα, τότε η ελληνική ΑΟΖ δεν θα συνδεόταν με την κυπριακή (ακριβώς στο οικόπεδο 4), διότι θα παρεμβαλλόταν η τουρκική ΑΟΖ. Η αμφισβήτηση, λοιπόν, της ελληνικής ΑΟΖ στην περιοχή του Καστελόριζου είναι το «έπαθλο» που διεκδικεί -χωρίς να το δικαιούται- η Τουρκία και όχι το δικαίωμα γεωτρήσεων σε μια περιοχή μικρής πιθανότητας να περιέχει κοιτάσματα.

(Σημ.: Το αιφνίδιο επεμβατικό ενδιαφέρον της Τουρκίας στη Λιβύη, προς ανάσχεση των συνεπειών του οποίου αντέδρασε ξεκινώντας πριν μερικές εβδομάδες πόλεμο ο φιλοδυτικός Χαλίφα Χάφταρ, συνδέεται επίσης με την αμφισβήτηση από την Τουρκία της ελληνικής ΑΟΖ, αφού σε μια ακραία εκδοχή των τουρκικών θέσεων και φυσικά πάντα κατά παραβίαση του διεθνούς δικαίου, η Άγκυρα έχει μεταξύ άλλων προβάλλει τη άποψη ότι διαθέτει σημείο επαφής της ΑΟΖ της με τη λιβυκή ΑΟΖ, όπως θα φανεί παρακάτω στον σχετικό χάρτη. Βεβαίως, η Δύση δεν μένει αμέτοχη στην απόπειρα εμπλοκής της Λιβύης σ’ αυτό το περίπλοκο παζλ, αν και δεν αναμιγνύεται άμεσα. Ωστόσο, εδώ θα βρισκόταν η εξήγηση γιατί «αιφνιδίως» ο Χαλίφα Χάφταρ αποφάσισε να ξεκινήσει στη Λιβύη πόλεμο κατά των φιλοτουρκικών ισλαμιστικών δυνάμεων και τον ξεκίνησε ακριβώς μόλις η Τουρκία έθεσε το θέμα των φανταστικών συνόρων στις ΑΟΖ Τουρκίας-Λιβύης, παραβλέποντας την ελληνική ΑΟΖ που αποκλείει  κάθε επαφή σαν αυτή που εμφανίζει ως δήθεν υπαρκτή η Άγκυρα.

 

Χάρτης 1 – κυπριακή ΑΟΖ, οικόπεδα, πετρελαϊκές εταιρείες

 

Χάρτης 2 – Η τουρκική ΑΟΖ κατά την άποψη της Τουρκίας

 

Χάρτης 3 – Διεκδίκηση της Τουρκίας δικαιωμάτων εολι της ελληνικ΄λς ΑΟΖ ανατολικά της 28ης καθέτου

 

Χάρτης 4 – Τουρκική εκδοχή για τη γειτνίαση της τουρκικής ΑΟΖ με τη λιβυκή

 

Χάρτης 5 – Περιοχές (με κόκκινη ένδειξη) στις οποίες το ψευδοκράτος έχει παραχωρήσει ερευνητικά-γεωτρητικά δικαιώματα στην Τουρκία

 

Στο περίπλοκο παζλ αυτών των δεδομένων, θα πρέπει να συνεκτιμηθούν και τα ακόλουθα:

  1. Η Τουρκία περιορίζει τους λεονταρισμούς της στα οικόπεδα 4 και 5 της κυπριακής ΑΟΖ, για τα οποία δεν έχουν συναφθεί συμβάσεις εκμετάλλευσης με πετρελαϊκές εταιρείες. Όπως επίσης φαίνεται στον Χάρτη 1, στα υπόλοιπα οικόπεδα της κυπριακής ΑΟΖ έχουν συναφθεί συμβάσεις εκμετάλλευσης από την κυπριακή Δημοκρατία με εταιρίες δυτικών χωρών, με τις οποίες η Τουρκία δεν επιθυμεί να συγκρουστεί.
  2. Ωστόσο, υπενθυμίζεται ότι με την πλέον αδύναμη από τις χώρες αυτές, την Ιταλία, το Φεβρουάριο του 2018, όταν η ιταλική πετρελαϊκή εταιρεία Eni ενεργοποιώντας σύμβασή της με την κυπριακή κυβέρνηση αποπειράθηκε να κάνει νομίμως γεώτρηση στο οικόπεδο 7 της κυπριακής ΑΟΖ, τουρκικά πολεμικά πλοία απείλησαν το γεωτρύπανο της Eni, το οποίο τελικά η ιταλική εταιρεία απέσυρε υποχωρώντας στις τουρκικές αξιώσεις, αν και με τη σημείωση ότι αποχωρεί προσωρινά και θα επανέλθει.
  3. Δεν συνέβη, όμως, το ίδιο όταν έναν χρόνο αργότερα γεωτρύπανο της αμερικανικής εταιρείας Exxon Mobil ολοκλήρωσε κανονικά γεώτρηση στο πλαίσιο σύμβασης της εταιρείας με την κυβέρνηση της Λευκωσίας και ανακοίνωσε μάλιστα και τα θετικά αποτελέσματα της γεώτρησης, χωρίς η Τουρκία να τολμήσει να απειλήσει την αμερικανική πετρελαϊκή εταιρεία.

(Κατά κάποιον τρόπο, σε μια σχηματική αναμφίβολα αλλά οπωσδήποτε σαφή ένδειξη, από τα δύο προαναφερθέντα περιστατικά, εκείνο με την Eni και εκείνο με την Exxon Mobil, αναδύονται τα όρια αποτελεσματικότητας των τουρκικών απειλών στα σύνθετο σκηνικό της ανατολικής Μεσογείου).

  1. Ακριβώς αυτές τις μέρες και προφανώς σε απάντηση των τουρκικών απειλών ότι θα διενεργήσει γεώτρηση στα οικόπεδα 4 και 5 της κυπριακής ΑΟΖ, ανακοινώθηκε σύμπραξη της ιταλικής Eni με τη γαλλική πετρελαϊκή Total, για την ενεργοποίηση δραστηριοτήτων -συμπεριλαμβανομένων και των γεωτρητικών- στο οικόπεδο 6 της κυπριακής ΑΟΖ. Σημειωτέον ότι το οικόπεδο 6 συνορεύει με το οικόπεδο 5, που διεκδικεί παρανόμως η Τουρκία. (Και κατά μιαν οπτική ενδεχομένως στο οικόπεδο 6 θα δοκιμαστεί και το δεύτερο επίπεδο των ορίων αποτελεσματικότητας των τουρκικών απειλών, αφού αν τυχόν προχωρήσουν οι Total και Eni και η Τουρκία αποπειραθεί απειλές σαν εκείνες κατά της Eni (που στην περίπτωση της Exxon Mobil «δεν πέρασαν»), θα πρέπει να το κάνει στρεφόμενη όχι μόνον κατά της αδύναμης Ιταλίας αλλά και κατά της Γαλλίας)
  2. Η Τουρκία ευελπιστεί ότι θα μπορούσε να προσελκύσει την υποστήριξη της Μόσχας υπέρ των θέσεων της, στη βάση της (γεω-στρατηγικής) εκτίμησης ορισμένων αναλυτών, ότι η Μόσχα ανακόπτοντας τις εξελίξεις εκμετάλλευσης των υδρογονανθράκων, σταματά την κίνηση ενεργειακής απεξάρτησης της δυτικής Ευρώπης από τη Ρωσία. Η σκέψη είναι βάσιμη, αλλά στο υπόστρωμά της κρύβεται μια σοβαρή αντίφαση: Η Ρωσία, επεμβαίνοντας υπέρ της Τουρκίας θα πρέπει να το κάνει προσφεύγοντας σε μερική έστω αναγνώριση της βασιμότητας των τουρκικών επιχειρημάτων σχετικά με τις ΑΟΖ στην ανατολική Μεσόγειο. Αν το κάνει, όμως, θα είναι σαν να συνομολογεί ανάλογες ερμηνείες του διεθνούς δικαίου σχετικά με τις ΑΟΖ και στα αρχιπελάγη του Ειρηνικού Ωκεανού, όπου εξελίσσεται η μεγάλη σύγκρουση του 21ου αιώνα, ανάμεσα στις Η.Π.Α., τη Ρωσία και την Κίνα. Θα το κάνει; Δεν το πιθανολογώ! Αλλά κι αν ακόμη το διακινδύνευε θα ήταν σε συμβολικό επίπεδο και όχι με καίρια πολιτικό και νομικό τρόπο.
  3. Η Τουρκία επίσης ευελπιστεί ότι θα μπορούσε να υποστηριχτεί από τη Βρετανία, η οποία ως η τρίτη εγγυήτρια χώρα των συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου, θα είχε λόγο να μην αλλάξει το ισχύον σήμερα καθεστώς των εγγυητριών δυνάμεων, το οποίο Αθήνα και Λευκωσία ζητούν να καταργηθεί στο πλαίσιο επίλυσης του Κυπριακού. Όμως, κι εδώ αποδυναμώνονται οι τουρκικές προσδοκίες από μιαν άλλη σοβαρή αντίφαση: Η Βρετανία έχοντας εξασφαλίσει τη σταθερότητα του καθεστώτος των βρετανικών βάσεων στην Κύπρο ανεξαρτήτως εξελίξεων στο Κυπριακό ακόμη και στο Brexit, αν επενέβαινε σήμερα υπέρ της Τουρκίας στην υπόθεση της κυπριακής ΑΟΖ, και εκείνη θα το έκανε προσφεύγοντας σε μερική έστω αναγνώριση της βασιμότητας των τουρκικών επιχειρημάτων σχετικά με τις ΑΟΖ στην ανατολική Μεσόγειο. Κι έτσι, θα ήταν σαν να συνομολογούσε ανάλογες ερμηνείες του διεθνούς δικαίου σχετικά με τις ΑΟΖ στα Φώλκλαντς και το νησιωτικό σύμπλεγμα κοντά σ’ αυτά στο νότιο Ατλαντικό Ωκεανό, που είναι ό,τι της προσφέρει δικαιώματα στην εκμετάλλευση της Ανταρκτικής. Θα το κάνει; Οπωσδήποτε όχι!
  4. Η Τουρκία κατανοεί ότι νόμιμος τρόπος πρόσβασης σε δικά της δικαιώματα στην ανατολική Μεσόγειο είναι η επίλυση του Κυπριακού. Όμως, αν το Κυπριακό επιλυθεί η Τουρκία θα πρέπει να συνεννοηθεί για το θέμα της ΑΟΖ με την ενιαία Κυπριακή Δημοκρατία ενιαία εκπροσωπούμενη, από Ελληνοκυπρίους και Τουρκοκυπρίους, όπως θα έχει θεσπίσει η επίλυση του ζητήματος. Κι αυτό είναι ο χειρότερος εφιάλτης των Τούρκων! Γι’ αυτό τους βολεύει να μιλούν γενικώς περί δικαιωμάτων των Τουρκοκυπρίων στους υδρογονάνθρακες, ενώ η στρατηγική επιδίωξή τους είναι η αμφισβήτηση της ελληνικής ΑΟΖ, αφού μόνον έτσι αποτρέπεται η αποβολή τους από τα δικαιώματα στην περιοχή, εκμεταλλευτικά και γεωπολιτικά, όπως επιβάλλει η εφαρμογή του διεθνούς δικαίου.
  5. Πρέπει να κατανοηθεί ότι βασικό σημείο της τουρκικής στρατηγικής για την ανάσχεση των ραγδαία εκτυλισσόμενων σε βάρος της εξελίξεων στην ανατολική Μεσόγειο είναι η ανακοπή τους. Η Άγκυρα επιχειρεί να σταματήσουν οι εξελίξεις με τους υδρογονάνθρακες και την ανασχεδίαση των γεωπολιτικών δεδομένων στην περιοχή, επί τη βάσει των οποίων η Τουρκία πλέον έχει δευτερεύοντα ρόλο. Σκοπός της είναι το θέμα της κυπριακής ΑΟΖ να καταστεί ένα περίπλοκο διεθνές ζήτημα, η ρύθμιση του οποίου θα ερχόταν -αν ερχόταν- μέσα από μακροχρόνιες διαβουλεύσεις, με την προσδοκία ότι μελλοντικά οι συσχετισμοί δυνάμεων στην ανατολική Μεσόγειο θα έχουν αλλάξει προς όφελός της, σε σύγκριση με την εξαιρετικά αρνητική για τα συμφέροντά της σημερινή εικόνα.

(Υγ. Με πιάνει σύγκρυο αναλογιζόμενος πως θα ήταν τα πράγματα, αν τυχόν είχε υιοθετηθεί το σχέδιο Ανάν για το Κυπριακό. Δεν θέλω να επεκταθώ, αλλά τα συμπεράσματα προκύπτουν νομίζω διά γυμνού οφθαλμού)