Η ιδιωτικοποίηση της ιδιωτικοποίησης – Οι συνέπειες του νεο-φιλελευθερισμού για την καλλιτεχνική δημιουργία

καλλιτεχνες

Γράφει ο Χρήτος Οικονόμου

Ο φιλελευθερισμός έχει κατηγορηθεί και έχει υμνηθεί για πολλά -άλλα δίκαια και άλλα άδικα- ως το οικονομικό μοντέλο, που φιλοδόξησε να υπερκεράσει τα κυκλικά αδιέξοδα του καπιταλισμού και ακριβώς ιδίως το φαινόμενο διαρκούς αναπαραγωγής κρίσεων. Κεντρικό σημείο της στάσης αυτής ήταν η εισαγωγή της άποψης (αν και ποτέ δεν αυτό δεν προσέλαβε τον τύπο μιας επιστημονικά τεκμηριωμένης θέσης) ότι αυτές τις αλλεπάλληλες οικονομικές κρίσεις δεν τις παράγει η προβληματική φύση του καπιταλισμού, αλλά η παρενόχλησή του από τις οικονομικές δραστηριότητες που ασκεί ο δημόσιος τομέας. Γιατρειά για το κακό, θα ήταν η διαρκής και μέχρι τελικής πτώσεως απώθηση του δημόσιου τομέα από οποιαδήποτε οικονομική δραστηριότητα της συντεταγμένης πολιτειακής οργάνωσης και η ανάθεση των τομέων που θα «απελευθερώνονταν» από την κρατική «δουλεία» στην ιδιωτική δραστηριότητα. (Ιστορική έχει μείνει στην Ελλάδα -αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας- η φράση του Κωνσταντίνου Καραμανλή περί «σοσιαλμανίας» και σε σαφή συσχέτιση εκείνης της αναφοράς με τον οικονομικό ρόλο του κράτους σε περιβάλλον καπιταλιστικής επικυριαρχίας).

Προϊόντος του χρόνου και με δεδομένη την επίσημη ή ανεπίσημη υιοθέτηση του οικονομικού φιλελευθερισμού από το σύνολο περίπου των δυτικών κοινωνιών (όλων υπό δεξιές και συντηρητικές πολιτικές διακυβερνήσεις) ολόκληροι τομείς κοινωνικού ενδιαφέροντος πέρασαν στα χέρια ιδιωτών. Η αρχική προτίμηση του φιλελεύθερου οικονομικού μοντέλου σε τομείς, όπως οι εξορύξεις μεταλλευμάτων και άλλων πλουτοπαραγωγικών πόρων, που ως τότε σχεδόν αποκλειστικά στην Ευρώπη ασκούνταν από το κράτος και υπό κοινωνικό έλεγχο, και με τους ιδιώτες έως εκείνη τη στιγμή αρκούμενους στον πλουτισμό που εξασφάλιζαν από την αποικιοκρατία, γρήγορα ολοκλήρωσε τον κύκλο της. (Στις ΗΠΑ τα πράγματα κινήθηκαν διαφορετικά, λόγω του διαφορετικού και «ιδρυτικού» ρόλου των ιδιωτών στην ίδια τη συγκρότηση και τη λειτουργία του αμερικανικού κράτους, σε αντίθεση με την ευρωπαϊκή εμπειρία).

Πάντως, με την ολοκλήρωση ιδιωτικοποίησης των πλουτοπαραγωγικών πόρων και τη διείσδυση των ιδιωτών στον τραπεζικό τομέα και τις χρηματοπιστωτικές δραστηριότητες (και με τον φιλελευθερισμό να έχει πλέον καταστεί ισχυρή ανανεωτική ταυτότητα του καπιταλισμού ως οικονομικό μοντέλο, ιδίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οπότε και οι τεράστιες δημόσιες επενδύσεις ανοικοδόμησης προσείλκυσαν το ενδιαφέρον των ιδιωτών), τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ευρώπη, η προσοχή στράφηκε αλλού.

Έτσι, ο φιλελευθερισμός  μεταπήδησε σε διεκδίκηση κλάδων, όπως η υγεία, η εκπαίδευση, οι υπηρεσίες και άλλα, αλλάζοντας πλήρως τη δομή και την κατανόηση του φαινομένου «κοινωνικό κράτος», που ανεξάρτητα από άλλες συζητήσεις και κίνητρα παραμένει και σήμερα στην εκτίμηση των πολιτών ως το κορυφαίο επίτευγμα της δυτικής δημοκρατίας.

Σήμερα, η προσπάθεια διείσδυσης του φιλελευθερισμού σε πεδία όπως η άμυνα και η δημόσια ασφάλεια, σε συνδυασμό με τον σχεδόν πλήρη έλεγχο των ιδιωτών στον κλάδο της πληροφορικής και τη σημαντική συμμετοχή τους στις τηλεπικοινωνίες, συμπράττουσας της παγκοσμιοποίησης των οικονομικών λειτουργιών, τείνει να θέσει εν αμφιβόλω ακόμη και την πολιτική υπόσταση της έννοιας του κράτους, όπως το αντιλαμβανόμαστε ως σήμερα. Ταυτόχρονα, διεκδικεί μέρισμα λόγου και παρέμβασης στην 4η βιομηχανική επανάσταση, η οποία προοιωνίζεται καταλυτικές αλλαγές για το δυτικό δημοκρατικό μοντέλο. Και δεν παραλείπει να διεκδικεί και τους φυσικούς παραγωγικούς πόρους, όπως τον αέρα, το νερό και τον ήλιο, που σήμερα δημιουργούν πλούτο, και -αν και ανήκουν σ’ όλους μας και συνιστούν στην εποχή μας πόρους εν ανεπαρκεία- οι ιδιώτες επιχειρούν απροκάλυπτα να οικειοποιηθούν.

Η ως εδώ μακρά περιγραφή όλων αυτών (φυσικά, με πολλές αφαιρέσεις), έγινε για να φτάσουμε στο πολιτικό θέμα που κυρίως με απασχολεί: Το απαύγασμα του φιλελευθερισμού, θα μπορούσε κανένας να πει, ότι είναι ο νεο-φιλελευθερισμός. Δηλαδή ένα πολιτικό (και όχι οικονομικό) πλέον μοντέλο που ανιχνεύεται στη δύση. Ο νεο-φιλελευθερισμός αντιδιαστέλλεται από τον φιλελευθερισμό ακριβώς στο σημείο όπου από αποκλειστικά ως οικονομικό μοντέλο με φιλοδοξία την υπέρβαση του φαινομένου των κυκλικών καπιταλιστικών κρίσεων, μετατρέπεται σε πολιτική πρόταση. Με ζητούμενο το πώς η επιδιωκόμενη επικυριαρχία του ιδιωτικού τομέα σε οικονομικές δραστηριότητες και μετά από εκτόπιση του δημόσιου τομέα, θα επιβληθεί με πολιτικά μέσα. Σε τέτοιο σκηνικό ερμηνεύονται εν πολλοίς και πολλά άλλα συνεπάγωγα φαινόμενα των καιρών μας, όπως επί παραδείγματι η απροσχημάτιστη επιστράτευση των μέσων ενημέρωσης στο πλευρό του νεο-φιλελευθερισμού, κόντρα στην όποια παράδοση πολιτικής «ουδετερότητας» έδειξαν επί δεκαετίες στις δυτικές δημοκρατίες.

Ταυτόχρονα, όμως, ο μετασχηματισμός  του φιλελευθερισμού από οικονομικό μοντέλο διαχείρισης του καπιταλισμού σε πολιτικό σύστημα, δηλαδή τον σημερινό νεο-φιλελευθερισμό, εξηγεί και το ανιχνευόμενο στην εποχή μας φαινόμενο πολιτικής σύμπραξης νεο-φιλελεύθερων και ακροδεξιών. Και τούτο, διότι πλέον επιστρατεύεται το μέσο επιβολής (αντί της δημοκρατικά νομιμοποιημένης υιοθέτησης) των ιδιωτικοποιήσεων από συντηρητικές (ακροδεξιές και ταυτόχρονα νεο-φιλελεύθερες) πολιτικές διακυβερνήσεις. Ακόμη και υπό συνθήκες παραβίασης δημοκρατικών δικαιωμάτων, που θεωρητικά ως σήμερα δεν θα ανεχόταν κανένας φιλελεύθερος οικονομολόγος. (Τυχόν ομοιότητες με τα καθ’ ημάς δεν συνιστούν σε καμιά περίπτωση σύμπτωση, αλλ’, αντίθετα, επιβεβαιώνουν τις διαπιστώσεις).  Ένδειξη της ιδεολογικοπολιτικής χρεοκοπίας του νεο-φιλελευθερισμού αυτήν την περίοδο και μετά την ακόμη εξελισσόμενη νομισματο-πιστωτική σημερινή κρίση του καπιταλισμού, είναι το πρωτοφανές φαινόμενο νεο-φιλελεύθερες κυβερνήσεις στη δύση να «ιδιωτικοποιούν» ακόμη και ιδιωτικό πλούτο. Ένα παράδειγμα, ίσως το χαρακτηριστικότερο, είναι η ιδιωτικοποίηση μέσω των τραπεζών της μικρομεσαίας κτηματικής περιουσίας.

Αφορμή για αυτές τις σκέψεις η εν εξελίξει διαμάχη για τα πνευματικά δικαιώματα των δημιουργών και η πείσμονα άρνηση με προσχηματικές υπεκφυγές της κυβέρνησης Μητσοτάκη να υλοποιήσει την προεκλογική δέσμευση του σημερινού πρωθυπουργού για σύσταση αυτοδιαχειριζόμενου φορέα αυτών των πνευματικών δικαιωμάτων από τους ίδιους τους δημιουργούς. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση προχωρεί σε συγκρότηση ιδιωτικού φορέα για το ίδιο αντικείμενο, στην ουσία ιδιωτικοποιώντας και την φύσει και θέσει «ιδιωτικοποιημένη» (αλλά επίσης φύσει και θέσει με δημόσιο χαρακτήρα) πνευματική δημιουργία των καλλιτεχνών.

Θέλω, παράλληλα, να επισημάνω τη «σύμπτωση», με σχετικά γενικευμένο διεθνώς τρόπο, εκδήλωσης του φαινομένου συλλογικής περίπου αντίδρασης και καθαρής ήδη πολιτικής αντιπαράθεσης του καλλιτεχνικού κόσμου στις ΗΠΑ και σ’ άλλες δυτικές χώρες, αλλά και στην Ελλάδα, με εντεινόμενη τελευταία αυτή την τάση, κατά των Τραμπ, Μητσοτάκη κ.λπ.. Δηλαδή κατά πολιτικών με καθαρά νεο-φιλελεύθερο πολιτικό πρόσημο, αλλά με ακροδεξιό ίχνος στην εφαρμοσμένη πολιτική τους. (Ποιός ξεχνάει στις ΗΠΑ την ακούραστη προσπάθεια των ρεπουμπλικάνων  και προσωπικά του προέδρου Τραμπ για άρση της επιλογής Ομπάμα για ένα σύστημα δημόσιας Υγείας (Οbamacare), καθώς και την ανάλογη διαμάχη στη Βρετανία, με τον Μπορίς Τζόνσον να κατηγορείται από τους Εργατικούς για σχεδιασμένη απαξίωση του δημόσιου βρετανικού συστήματος Υγείας; Και, φυσικά, ποιός παραβλέπει στην Ελλάδα τη συστηματική απαξίωση του δικού μας συστήματος δημόσιας Υγείας, μόλις εντός εξαμήνου νεο-μητσοτακικής διακυβέρνησης, αλλά και την εξελισσόμενη απόπειρα εξίσωσης των πτυχίων ιδιωτικών κολεγίων με τα δημόσια πανεπιστημιακά διπλώματα -κατά πλήρη παραβίαση ισχύουσας συνταγματικής διάταξης που δεν το επιτρέπει; Και ποιός κάνει πως δεν καταλαβαίνει ότι τα -επαναλαμβάνω, φύσει και θέσει προσωποποιημένα- πνευματικά δικαιώματα δημιουργών  και καλλιτεχνών δεν μπορεί ένα πρόσωπο που διατείνεται ότι είναι υπουργός Πολιτισμού που σέβεται κατ’ ελάχιστο τον εαυτό του, να τα …ιδιωτικοποιεί; Πρόκειται για κορυφαία γελοιοποίηση της ίδιας της έννοιας «ιδιωτικοποίηση»: Η ιδιωτικοποίηση της ιδιωτικοποίησης!!! Κι ακόμη γελοιότερο το σημερινό θέαμα (όχι μόνο στην Ελλάδα) ο ίδιος ο κρατικός παρεμβατισμός να μετατρέπεται σε πολιτικό μηχανισμό επιβολής των ιδιωτικοποιήσεων!)

Η σημερινή εικόνα της αντίφασης ο νεο-φιλελευθερισμός να αντίκειται στο laissez-faire, θα περιοριζόταν σε διαπίστωση του πολιτικού παραδόξου της όλης υπόθεσης, αν δεν βιάζονταν τόσο κατάφωρα θεμελιώδεις δημοκρατικοί κανόνες. Εν προκειμένω το απολύτως αναφαίρετο δικαίωμα των καλλιτεχνών δημιουργών να επιθυμούν τη διαχείριση των δικαιωμάτων που απορρέουν από το πνευματικό έργο τους, υπό καθεστώς αυτοδιαχείρισης. Δηλαδή, υπό ένα μοντέλο εξελιγμένης αυτοδιεύθυνσης των συμφερόντων τους, προδήλως συντριπτικά πιο εξελιγμένο και δημοκρατικότερα δομημένο, απ’ ό,τι η «ιδιωτικοποιούσα» ιδεοληψία-αυτοσκοπός.

Είναι πλέον ζήτημα δημοκρατικής ομαλότητας και σε καμιά περίπτωση ζήτημα αντιπαράθεσης μεταξύ δύο οικονομικών μοντέλων, του καπιταλιστικού και του σοσιαλιστικού.